Generał zobaczył TO w niewoli i nigdy więcej nie mógł milczeć

W wilgotnych koszarach w Missisipi włącza się projektor. Żarówka się nagrzewa. Wentylator w kącie kaszle i wtłacza gęste letnie powietrze do pomieszczenia, które pachnie potem, żywicą sosnową i gotowaną kawą. Ekran migocze na biało – przez chwilę jest pusty, jak oko, które nie zdecydowało, co będzie obserwować.

Generał porucznik Friedrich Werner Schmidt siedzi sztywno na metalowym składanym krześle. Jego dłonie ściskają kolana tak mocno, że aż widać ścięgna. Mundur, pozbawiony insygniów zgodnie z obozową procedurą, wciąż wisi na nim niczym stara tożsamość, która nie chce puścić. Wokół niego niespokojnie przechadza się sala pełna niemieckich oficerów – ludzi, którzy kiedyś dowodzili szwadronami, dywizjami, tysiącami istnień. Ludzi, których nauczono, że honor to posłuszeństwo, a państwo to świętość. Ludzi, którzy tygodniami powtarzali sobie nawzajem, że wszelkie plotki, które podążyły za nimi przez Atlantyk, to przesada, kłamstwa wroga, propaganda mająca na celu złamanie ich dumy.

Lato 1945 roku. Obóz jeniecki Camp Shelby.

A Amerykanie zamierzają pokazać im coś, czego nigdy nie pokazało im ich własne dowództwo.

8 maja 1945 roku – przed jakimkolwiek projektorem, przed upałem Missisipi – Friedrich Werner Schmidt stał na dymiących ruinach bawarskiego lotniska i patrzył, jak amerykańskie czołgi toczą się ku niemu przez poranną mgłę. Miał czterdzieści jeden lat, wciąż wystarczająco młody, by czuć w kościach dawną pewność siebie, wciąż wystarczająco zdyscyplinowany, by jego mundur pozostał wyprasowany, mimo że wszystko wokół niego się waliło.

Na jego szyi wisiał Krzyż Rycerski, ciężki od symboliki, zdobyty za skuteczność operacyjną na froncie wschodnim – skuteczność, to zimne słowo, które mogło oznaczać kompetencję lub okrucieństwo, w zależności od tego, do czego się odnosiło. Wokół niego młodsi oficerowie palili papiery, niszczyli radia, darli mapy, próbowali zacierać dowody, usiłowali udawać, że wojnę można cofnąć, niszcząc dokumenty dowodzące jej istnienia.

Schmidt nic takiego nie zrobił.

On po prostu czekał.

Istnieje rodzaj oczekiwania, który nie jest spokojny, lecz wyczerpujący. Schmidt wykonał 317 lotów bombowych nad Rosją. Wysyłał ludzi pod ogień i patrzył, jak nie wracają. Obliczał zapasy paliwa, cele, rotacje załóg i tempo wymiany. Widział miasta z wysokości – poczerniałe kształty, rzeki niczym blizny, dym, który zdawał się unosić z samej ziemi. Nauczył się, jak przetrwać w maszynie, która skutecznie zabija ludzi. W 1945 roku Rzesza nie była już maszyną. Stała się płonącym pomieszczeniem.

Amerykański kapitan, który przyjął kapitulację Schmidta, był uprzejmy. Profesjonalny. Z Ohio, powiedział później ktoś, jakby geografia miała w tym momencie znaczenie. Kapitan wziął broń boczną Schmidta – jego Walthera P38, pistolet, z którego nigdy nie strzelano w gniewie – i ostrożnie umieścił go w drewnianej skrzyni wraz z dziesiątkami innych. Schmidt patrzył, jak broń znika w stercie, i nic nie poczuł.

Nie ulga.

Nie wściekłość.

Po prostu pustka.

Odpowiadał na pytania precyzyjnie. Nazwisko. Stopień. Jednostka. Dowództwo operacyjne: Kampfgruppe 42 od jesieni 1941 do wiosny 1945. Operacje: Leningrad, Moskwa, Stalingrad, Kursk. Nie był członkiem partii nazistowskiej – to prawda, i mówił o tym z cichą dumą, ponieważ pozwalało mu to wierzyć, że pozostał „ponad polityką”.

Był żołnierzem. Lojalność wobec Luftwaffe. Lojalność wobec Niemiec. Sam obowiązek.

Przeprowadzający przesłuchanie oficer zapytał, czy Schmidt był świadkiem zbrodni wojennych.

Schmidt powiedział, że nie.

Policjant zapytał, czy brał udział w operacjach przeciwko celom cywilnym.

Schmidt wyjaśnił: bocznice kolejowe, bazy paliw, fabryki czołgów, cele przemysłowe. Strategiczna konieczność. Wojskowe uzasadnienie. Język czystych rąk.

Następnie oficer zapytał, czy Schmidt czuł się odpowiedzialny za działania Niemców w czasie wojny.

Schmidt po raz pierwszy się zawahał.

„Odpowiedzialny… za co konkretnie?” – zapytał.

Policjant nie udzielił żadnych wyjaśnień. Przesłuchanie zostało zakończone.

W ciągu kilku tygodni Schmidt znalazł się na statku wojskowym, płynąc przez Atlantyk z ośmioma setkami niemieckich jeńców, głównie oficerów i starszych podoficerów. Spali na płóciennych pryczach i jedli jedzenie lepsze niż to, co większość niemieckich żołnierzy jadła od lat. Niektórzy grali w karty. Inni wymieniali się plotkami o tym, dokąd zostaną wysłani. Schmidt spędził większość podróży na pokładzie, obserwując ocean, ponieważ spekulacje wydawały mu się dziecinne. Zbudował swoje życie na faktach, harmonogramach, planach operacyjnych. Teraz jego przyszłość ograniczała się do wody i niepewności.

Obóz Shelby znajdował się w sosnowych lasach południowego Missisipi, w miejscu tak wilgotnym, że samo powietrze zdawało się mieć ciężar. Schmidt przybył w dniu, gdy temperatura sięgnęła 36 stopni Celsjusza. Strażnicy przeprowadzili ich przez bramy zwieńczone drutem kolczastym i przydzielili Schmidtowi kwaterę C – drewniane baraki otoczone podwójnym ogrodzeniem, w których stacjonowało stu sześćdziesięciu oficerów, wyłącznie lotnictwa.

Dali mu pryczę, dwa koce, mydło i ręcznik.

Dowódca obozu, pułkownik Patterson, przemówił do nich tego pierwszego wieczoru za pośrednictwem tłumacza.

Będą traktowani zgodnie z Konwencją Genewską.

Zostaną nakarmieni.

Postąpiliby zgodnie z amerykańskimi zasadami.

Każdy, kto sprawiał kłopoty, zostanie ukarany.

Każdy, kto współpracował, był traktowany uczciwie.

Schmidt uznał to za dziwne. Strażnicy nie byli okrutni. Jedzenie było wystarczające. Była biblioteka z niemieckimi książkami i plac zabaw z koszami do koszykówki. Młodsi więźniowie szybko się adaptowali – organizowali mecze siatkówki, uczyli się angielskiego, a nawet czasami się śmiali, jakby śmiech mógł udawać, że świat się nie skończył.

Schmidt nie rozumiał, jak ktokolwiek może się śmiać.

Byli więźniami. Ich naród został zniszczony. Miliony zginęły. Miasta obróciły się w gruzy. Jak ktoś mógł grać w siatkówkę?

Trzymał się na uboczu. Z przyzwyczajenia budził się o świcie, ścielił łóżko szpitalnymi narożnikami, jadł samotnie. Inni więźniowie próbowali rozmawiać. Schmidt odpowiadał uprzejmie, ale krótko. Egzystował w przestrzeni między stanami: nie był wolny, nie był martwy, nie był do końca żywy.

Następnie w lipcu rozpoczął się program edukacyjny.

Pułkownik Patterson nie nazwał tego „reedukacją” dla więźniów, ponieważ słowo to brzmiałoby zbyt podobnie do tego, co robiła Rzesza. Nazwał to wykładami. Obowiązkowymi wykładami, trzy razy w tygodniu.

Tematy: demokracja amerykańska, prawo międzynarodowe, historia najnowsza.

Schmidt wziął udział w spotkaniu, bo rozkazy były rozkazami.

Pierwszy wykład – Konstytucja amerykańska – wydawał się być teorią. Cywilny profesor opisywał mechanizmy kontroli i równowagi, podział władzy, prawa chronione przed nadużyciami władzy. Schmidt słuchał z uprzejmym sceptycyzmem. Każdy naród miał szlachetne teorie. Rzeczywistość zawsze robiła, co chciała.

Drugi wykład dotyczył upadku Republiki Weimarskiej. Profesor mówił o inflacji, bezrobociu, przemocy ulicznej i partiach ekstremistycznych żerujących na desperacji. Schmidt przeżył Weimar i żywo pamiętał tamte dni. Podniósł rękę i wspomniał o Wersalu, okupacji i upokorzeniu – czynnikach, które profesor przyznał, ale nie chciał uznać za usprawiedliwienie.

Schmidt nie powiedział nic więcej.

Nie musiał. Już uznał, że to moralny teatr zwycięzców.

Potem nastąpił trzeci wykład.

Koniec lipca. Czwartkowy wieczór. Dwustu więźniów w dusznej sali zgromadzeń.

Pułkownik Patterson stał z przodu i powiedział, że obejrzą film. Materiał dokumentalny nagrany przez siły amerykańskie i brytyjskie podczas wyzwalania niemieckich i polskich obozów koncentracyjnych.

Niektórzy mężczyźni poruszyli się niespokojnie. Schmidt siedział bez ruchu. Plotki istniały, owszem. Wszyscy je słyszeli. Ale plotki łatwo było zignorować. Sowieci oskarżali Niemcy o okrucieństwa, by usprawiedliwić własne. Brytyjczycy bombardowali miasta i twierdzili, że mają moralną wyższość. Propaganda była walutą wojny.

Zgasło światło.

Projektor został uruchomiony.

Obraz pierwszy: brama z żelaznymi literami – Arbeit macht frei .

Kamera przesunęła się przez bramę.

Rzędy koszar.

Następnie dziedziniec.

Ciała ułożone jak drewno na opał. Dziesiątki. Setki.

Narrator powiedział: Dachau, wyzwolone 29 kwietnia przez amerykańską 7. Armię.

Schmidt wstrzymał oddech.

Nie dlatego, że szokowała go śmierć – widział jej mnóstwo z powietrza: płonące miasta, rozkwitające eksplozje, abstrakcyjną przemoc wojny.

Ale to nie była wojna.

To było coś innego.

Ciała były szkieletowe, skóra naciągnięta na kości. Oczy zapadnięte. Usta otwarte. Kamera zatrzymała się. Buldożery zepchnęły zwłoki do masowych grobów. Amerykańscy żołnierze zasłaniali twarze chusteczkami, bo zapach przekraczał wszelkie ludzkie wyobrażenia. Narrator powiedział, że znaleziono piętnaście tysięcy zwłok. Tysiące kolejnych żyło, ale umierało na tyfus i głód.

Film przeskakuje do Bergen-Belsen. Wojska brytyjskie. Pięćdziesiąt tysięcy więźniów. Trzynaście tysięcy zabitych po przybyciu. Magazyny pełne butów – dziecięcych, damskich, całe góry. Kolejny magazyn: okulary. Kolejny: ludzkie włosy zwinięte w bele niczym bawełna. Narrator wyjaśnia, że ​​wszystko jest skatalogowane, posegregowane, przetworzone.

To nie był chaos.

To był system.

Potem Auschwitz-Birkenau. Sowieckie nagrania. Komory gazowe zamaskowane jako prysznice. Krematoria z wieloma piecami. Pojemniki z napisem Cyklon B. Rysy na ścianach komór gazowych, gdzie ludzie drapali beton, umierając.

Schmidt poczuł, jak żołądek podchodzi mu do gardła, niczym pękająca lina w windzie.

Film pokazał dokumenty: formularze zapotrzebowania na gaz trujący, rozkłady jazdy pociągów z listą przewożonych ludzi, notatki dotyczące poprawy efektywności, procedury uśmiercania. Narrator powiedział, że dokumenty były opatrzone niemieckimi podpisami – nazwiskami i stopniami.

Niektórzy byli SS.

Niektórzy byli żołnierzami Wehrmachtu.

Wszyscy byli Niemcami.

Film się skończył. Zapaliły się światła. Schmidt siedział w ostrym blasku jarzeniówek i nie mógł się ruszyć. Zacisnął szczękę tak mocno, że aż bolały go zęby. Wokół niego stali mężczyźni, a głosy podnosiły się – zaprzeczanie, gniew, kłótnia.

„To fałsz.”

„To zorganizowali Sowieci”.

„To była sprawa SS, nie nasza”.

Schmidt wstał powoli, niepewnie stąpając po nogach, i wyszedł na zewnątrz, w upał Missisipi. Powietrze smakowało miedzią. Wrócił do swojego baraku i położył się na pryczy, wpatrując się w sufit, jakby mógł przez drewno dostrzec coś, co miałoby sens.

Sen nie nadszedł.

Schmidt bombardował Leningrad podczas oblężenia. Jego eskadra niszczyła drogi i linie kolejowe, dostarczając żywność do miasta. Przeczytał raporty po zakończeniu akcji, w których szacowano liczbę ofiar wśród ludności cywilnej, i uznał je za straty uboczne – akceptowalne straty dla celów wojskowych. Złożył raporty, zażądał nowych celów i poleciał na kolejną misję.

Wierzył, że jest żołnierzem.

Teraz zrozumiał, ile kosztowała go ta wiara.

W ciemności widział stosy ciał. Widział dziecięce buciki. Widział włosy zgarnięte w bele niczym bele. Widział raporty o wydajności i zrobiło mu się niedobrze, bo język wydajności był mu znajomy. Ton tych dokumentów – zimny, proceduralny spokój – był tym samym tonem, którego używał, omawiając wskaźniki lotów bojowych i ładunki bomb.

W następnym tygodniu wykłady przeniosły się do Norymbergi.

Amerykański prawnik objaśniał Międzynarodowy Trybunał Wojskowy – zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości. Wyświetlał zdjęcia oskarżonych. Hermann Göring – marszałek Rzeszy, dowódca Luftwaffe. Schmidt spotkał Göringa raz, krótko, podczas ceremonii wręczenia medali w 1943 roku. Schmidt pamiętał, że mężczyzna wydawał się teatralny, miękki, zbyt zadowolony z własnego odbicia.

Teraz Göring siedział na ławie oskarżonych, czekając na egzekucję.

Prawnik pokazał dokumenty: rozkaz rozstrzelania alianckich lotników, którzy uciekli ze Stalagu Luft III. Rozkaz Komisarza. Rozkaz Komandosów – zabijanie poddających się komandosów. Naruszenia prawa międzynarodowego. Prawnik powtórzył zasadę: wykonywanie rozkazów nie stanowi obrony absolutnej.

Każdy żołnierz miał moralny obowiązek odmowy wykonania rozkazów niezgodnych z prawem.

Schmidt poczuł, że coś w nim pęka, ponieważ cała jego tożsamość opierała się na posłuszeństwie.

Posłuszeństwo było podstawą dyscypliny wojskowej. Bez niego armie się rozpadają.

A co jeśli posłuszeństwo tworzy maszynę śmierci?

Po wykładzie Schmidt podszedł do prawnika i zapytał, czy piloci bombowców mogą być sądzeni za zbrodnie wojenne. Prawnik zapytał, czy Schmidt celowo bombardował cele cywilne. Schmidt odpowiedział, że celowo atakował cele wojskowe. Prawnik przyznał, że bombardowanie strategiczne jest moralnie złożone – obie strony to robiły. Granica między koniecznością a okrucieństwem w wojnie powietrznej jest niejasna.

Wtedy prawnik powiedział coś, czego Schmidt nie mógł się pozbyć:

Niewiedza nie jest niewinnością.

„Czego wolałeś nie wiedzieć?” – zapytał prawnik.

Pytanie kłuło Schmidta pod skórą niczym drzazga. Pamiętał drobne znaki: oficera SS żartującego o „ładunku specjalnym”, plotki wśród obsługi naziemnej, pijanego majora w Berlinie szepczącego, że dzieją się straszne rzeczy, ale rozkazy to rozkazy. Schmidt słyszał te rzeczy i je zapisał. Zbudował mur między swoimi obowiązkami zawodowymi a światem, któremu służyły. Postanowił nie zadawać pytań, ponieważ pytania zagrażały porządkowi jego życia.

Następnie amerykański psycholog — kapitan Morris — wygłosił wykład na temat dysonansu poznawczego: w jaki sposób umysły chronią się przed niewygodną prawdą, w jaki sposób ludzie racjonalizują zło, aby zachować dobry wizerunek, w jaki sposób zwykli ludzie stają się częścią niezwykłych zbrodni, ponieważ poznanie prawdy wymagałoby poświęcenia.

Morris powiedział, że więźniowie doświadczali dysonansu: wierzyli, że są honorowymi żołnierzami. Teraz musieli stawić czoła dowodom, że ich honor służył ludobójstwu.

Ból, jak twierdził Morris, jest ceną, jaką trzeba zapłacić za jasność moralną.

Po wykładzie Schmidt poprosił Morrisa o prywatną rozmowę.

Następnego dnia w małym biurze Schmidt próbował wyjaśnić, co się w nim dzieje. Wstyd, owszem. Wina, z pewnością. Ale także złość – na siebie, że nie dostrzegał, na dowódców, że kłamali, na system, który zamieniał obowiązek we współudział.

A pod gniewem kryło się coś gorszego: pustka.

Tożsamość „honorowego żołnierza” była jego fundamentem. Teraz zniknęła.

„Co chcesz robić przez resztę swojego życia?” zapytał Morris.

Schmidt nie miał odpowiedzi.

Morris powiedział, że jeszcze go nie potrzebuje. Nie mógł cofnąć przeszłości. Nie mógł wskrzesić zmarłych. Nie mógł stać się niewinny. Ale mógł wybrać, jak znosić winę. Zaprzeczyć jej i pozwolić, by go zatruła – albo przyznać się do niej i poświęcić się zapobieganiu takim okropnościom w przyszłości.

Schmidt spotykał się z Morrisem co tydzień. Czytał filozofię moralną, historie totalitaryzmu, wspomnienia działaczy ruchu oporu. Czytał o Hansie i Sophie Scholl, straconych za ulotki, o Stauffenbergu, rozstrzelanym za próbę zabicia Hitlera. Ci ludzie działali, podczas gdy Schmidt był posłuszny.

Dlaczego?

Morris powiedział, że nie chodziło o to, że się różnili. Chodziło o to, że dokonali innego wyboru.

Schmidt zaczął publicznie przemawiać w obozowych debatach, argumentując, że niewinność Wehrmachtu to mit, a posłuszeństwo bez sumienia sprzyja złu. Wielu więźniów go za to nienawidziło. Jego prycza została zdewastowana. Groźby przychodziły szeptem. Został przeniesiony do obozu dla więźniów współpracujących – ludzi, którzy albo autentycznie zmieniali świat, albo pragmatycznie rozumieli bieg historii.

W 1948 roku Schmidt został zwolniony.

Wrócił do Niemiec i zastał kraj ruin. Zamieszkał z siostrą w Monachium – w mieszkaniu pod dachem, który już nie istniał. Zaczął pisać wspomnienia, bo cisza stała się nie do zniesienia.

Nadał jej tytuł Od bombowca do pokuty .

Wydawcy odrzucili tę propozycję. Niemcy byli głodni, wyczerpani i wściekli. Nie chcieli czytać o poczuciu winy oficera Luftwaffe, gdy ich dzieci nie miały butów. Chcieli odbudować wszystko i zapomnieć.

W końcu mała prasa w Hamburgu przyjęła pismo i pod koniec 1948 roku wydrukowała trzy tysiące egzemplarzy.

Książka wywołała skandal. Weterani nazwali go zdrajcą. Gazety oskarżały go o pranie mózgu przez amerykańską propagandę. Przychodziły listy z pogróżkami. Ktoś wysłał mu białe piórko. Ktoś inny wysłał groźbę śmierci.

Jego siostra błagała go, aby odwołał swoje słowa „w imię pokoju”.

Schmidt odmówił.

Przez cztery lata kłamał w milczeniu. Miał dość milczenia.

Studenci odczytywali tę książkę inaczej. Grupy uniwersyteckie zaprosiły go do wygłoszenia przemówienia. Stawał na wykładach i opowiadał swoją historię – jak łatwo było uwierzyć w propagandę, jak strach sprawiał, że konformizm dawał poczucie bezpieczeństwa, jak pytania wydawały się niebezpieczne, jak zbrodnie państwa mogły się kryć za żołnierską rutyną.

„Niemcy nie mogą iść naprzód, zapominając” – powiedział. „Tylko pamiętając”.

W 1950 roku zaczął przekazywać część swojej niewielkiej emerytury na programy reparacyjne. Przemawiał w synagogach odbudowanych po Nocy Kryształowej. Nie prosił o przebaczenie. Nie udawał, że pieniądze mogą odpłacić życiem. Po prostu przyznał się do odpowiedzialności przed ocalałymi, którzy mieli pełne prawo nim gardzić.

Pewien starszy mężczyzna powiedział mu kiedyś: „Odwaga na wojnie jest łatwa. Odwaga, by przyznać się do wstydu, jest trudna. Mów dalej”.

Schmidt spędził dwie dekady robiąc dokładnie to. Przemawiał w szkołach, kościołach, centrach społecznościowych. Czasami publiczność była wrogo nastawiona. Czasami ludzie rzucali butelkami. Odmówił wniesienia oskarżenia. Rozumiał wściekłość. Wściekłość była łatwiejsza niż żal.

Stopniowo nowe pokolenie Niemców zaczęło zadawać pytania, których ich rodzice unikali. Procesy w Oświęcimiu we Frankfurcie w latach 60. XX wieku ponownie otworzyły rany i zmusiły kraj do ponownego spojrzenia na sprawę. Schmidt był obecny i słuchał, jak strażnicy SS twierdzili, że „tylko wykonywali rozkazy”. Obserwował, jak sędziowie odrzucają tę linię obrony.

Prawo nie jest mechaniczne.

Ludzkość nie została zawieszona ze względu na rangę.

Wolność moralna istniała nawet wewnątrz hierarchii.

Kapitan Morris napisał do Schmidta w 1968 roku, dumny z tego, co zrobił. Morris zaprosił Schmidta do Ameryki. Schmidt podróżował w 1969 roku i powiedział amerykańskim studentom, że okrucieństwo nie jest wyłącznie niemieckie. Każde społeczeństwo, które ceni posłuszeństwo bardziej niż etykę, każda kultura, która demonizuje innych, może stworzyć takie same warunki.

Jego druga książka, „Obowiązek odmowy” , sprzedawała się lepiej niż pierwsza. Z niechęcią stał się edukatorem moralnego upadku.

Jego stan zdrowia pogorszył się w latach 70. Udar w 1979 roku spowodował częściowy paraliż. Zmarł w 1980 roku w wieku siedemdziesięciu pięciu lat. Jego pogrzeb był skromny. Przybyli byli uczniowie. Rabin, który kiedyś zaprosił go na przemówienie, powiedział, że Schmidt pokazał, że prawdziwe zadośćuczynienie to nie rozgrzeszenie – niektórych przestępstw nie da się odpuścić – ale poświęcenie: spędzenie reszty życia na ostrzeganiu innych.

Dokumenty Schmidta trafiły do ​​archiwum Uniwersytetu w Heidelbergu. Jego niedokończony rękopis został opublikowany pośmiertnie jako „Anatomia posłuszeństwa” i stał się lekturą obowiązkową w niektórych niemieckich szkołach. Jego historia pozostała niepokojąca, pełna pytań, którym trudno było nadać zgrabne zakończenie:

Czy mówienie prawdy może naprawić krzywdę?

Czy dekady ostrzeżeń mogą zrównoważyć lata współudziału?

Czy transformacja jest autentyczna czy też jest tylko wyrafinowaną formą samozachowania?

Schmidt nigdy nie domagał się odkupienia. Przyjął odpowiedzialność. Zgodził się, że nigdy nie odzyska niewinności, ale może stać się użyteczny – przykładem, ostrzeżeniem, żywym dowodem na to, że „byłem tylko żołnierzem” nie jest moralną klapą ratunkową.

To, co sprawiło, że jego historia była ważna, nie polegało na tym, że był wyjątkowo zły lub wyjątkowo dobry.

Był zwyczajny.

A zwykli ludzie, wybierając wygodę ponad sumienie, za każdym razem, gdy historia na to pozwala, tworzą machinę okrucieństwa.

Film z projektora w koszarach w Missisipi zrujnował tożsamość Friedricha Wernera Schmidta. Mógł odpowiedzieć zaprzeczeniem, jak wielu. Mógł twierdzić, że był winny SS, a niewinny Wehrmachtu. Mógł trzymać się mitu, że obowiązek zwalnia z odpowiedzialności.

Zamiast tego pozwolił, aby prawda go zniszczyła.

A potem, z wielkim bólem, przeobraził się w osobę, która przez resztę życia starała się dopilnować, aby kolejne pokolenie nie miało tej samej wymówki ignorancji, na której on kiedyś polegał.

To nie jest opowieść o bohaterze.

Historia ostrzegawcza.

A ostrzeżenia, jeśli ludzie ich słuchają, mogą uratować więcej istnień ludzkich niż kiedykolwiek udało się to osiągnąć dzięki medalom.

Uwaga: Część treści została stworzona przy wsparciu AI (AI & ChatGPT) i następnie została twórczo opracowana przez autora, aby lepiej odpowiadała kontekstowi oraz ilustracjom historycznym. Życzę Ci fascynującej podróży odkrywczej!